Sunday, March 22, 2015

प्रस्तावना



          उपनिषदे ही वेदाचा अंतिम म्हणजे शेवटचा भाग आहेत. म्हणून त्यांना वेदान्त म्हणतात. प्राचीन उपनिषदांत प्रामुख्याने तात्त्विकप्रश्नांची चर्चा आहे. पण या चर्चेत अनेकदा परस्परविरुद्ध वचने आलेली दिसतात. त्यांचा समन्वय करून सुसूत्र अर्थ सांगण्याचे प्रयत्‍न झाले. त्यातूनच उपनिषदातेल तत्त्वज्ञानाचे म्हणजे वेदान्त तत्त्वज्ञानाचे निरनिराळे संप्रदाय उत्पन्न झाले. त्यांमध्येकेवलाद्वैत तत्त्वज्ञानहा एक संप्रदाय होता. त्यचाच पुरस्कार व प्रचार आद्य शंककराचार्यांनी केला. आपल्या मताचा पुरस्कार करण्यासाठी शंकराचार्यांनी अनेक लहान-मोठे असे प्रकरणग्रंथ गद्य-पद्यांत लिहिले. त्यांत विवेकचूडामणिहा एक पद्यात लिहिलेला ग्रंथ आहे. केवलाद्वैताचे काही सिद्धान्त या ग्रंथात दृष्टांन्त व लौकिक उदाहरणे देऊन सविस्तर स्पष्ट करण्यात आलेले आहेत.

विवेकचूडामणिया शीर्षकाचा अर्थ :
 

           ’
विवेकआणि चूडामणिया दोन शब्दांचा समास होऊन विवेकचूडामणिहा शब्द् बनला. विवेक म्हणजे दोन पदार्थांतील फरकाचे ज्ञान तसेच विचार असे अर्थ आहेत. उदा. आत्माआणिअनात्मायांतील फरकाचे ज्ञान म्हणजे आत्मानात्मविवेक होय. तसेच, विचार केल्याने ज्ञान होते असे मानले जात असल्याने विवेकात् जायते ज्ञानम्असे म्हटले जाई. या दोन्ही अर्थांनी विवेकहा मोक्षाला उपयोगी पडत असल्यामुळेविवेकहा उत्तम आहे. 

          ’
चूडामणिम्हणजे मस्तकावर धारण केले जाणारे रत्‍न. अर्थात् हे र‍त्न उत्कृष्ट ठरते. मग उत्तमत्व किंवा उत्कृष्टत्व हे विवेक आणि चूडामणि यांत समान असल्याने, ’विवेकचूडामणिम्हणजे विवेकरूपी चूडामणि म्हणजे विवेकरूपी उत्कृष्ट ज्ञानअसा अर्थ होतो. केवलाद्वैत वेदान्तात विवेकाचे महत्त्वाचे स्थान असल्याने, त्याचे चूडामणीशी ऐक्य सांगितले आहे. म्हणून विवेकचूडामणि म्हणजे चूडामणीप्रमाणे उत्कृष्ट/उत्तम ज्ञान अंतर्भूत असणारा ग्रंथ असा अर्थ होतो.

विवेकचूडामणीतील विषय  :

           ’
विवेकचूडामणिहा ग्रंथ संपूर्णपणे पद्यात आहे. त्यात एकूण ५८१ श्लोक आहेत. बहुतेक श्लोक अनुष्टुभ् या वृत्तात असले, तरे इतर अनेक वृत्ते शंकराचार्यांनी वापरली आहेत. 

या ग्रंथातील विषय संक्षिप्तप्रमाणे पुढीलप्रमाणे आहेत : केवलाद्वैत वेदान्त तत्त्वज्ञान जाणून घेण्यास योग्य असा अधिकारी; नित्यानित्यवस्तुविवेक, इत्यादि साधन-चतुष्टय; आत्मा/ब्रह्म हे एकमेव अंतिम सत्य तत्त्व, बाकी सर्व अनात्मा; हे जाणून घेण्यास गुरूकडे जाऊन ज्ञान प्राप्त करूनघेणे आवश्यक; गुरूच्या उपदेशाप्रमाणे आचार झाल्यावर आत्मसाक्षात्कार; इहलोकीच विद्यमान जीवनात आत्मसाक्षात्कार ज्याला होतो, तो जीवनमुक्त ब्रह्मवेत्ता; त्याचा लौकिक आचार कसा असतो; इत्यादि विषय कमी-जास्त तपशिलाने या ग्रंथात आढळून येतात.

विषयाची चौकट अथवस मांडणी  :

           
विवेकचूडामणिग्रंथातील विषयाची मांडणी मजेदार आहे. पहिला श्लोक गुरूला व गोविंदाला वंदन करून मंगल साधतो. श्लोक ५७९ सांगतो की, कोणी एक ब्रह्मवेत्ता गुरू/आचार्य आणि त्याच्याकडे आलेला शिष्य यांच्या संवादरूपाने या ग्रंथात आत्म्याचे स्वरूपसांगितले आहे. आत्म्याच्या स्वरूपाखेरीज अनेक अन्य विषय या ग्रंथात आले आहेत हे लक्षात असावे.

           
तसे पाहिल्यास, ’विवेकचूडामणिहा ग्रंथ संपूर्णपणे गुरू व शिष्य यांच्या संवादस्वरूपात नाही. पहिल्या मंगल श्लोकानंतरचे २-३६ हे विषयाची प्रस्तावना अक्रणारे आहेत. नंतर श्लोक ३७-४९ हे गुरू व शिष्य यांच्या संवादाला प्रास्ताविक आहेत. त्यानंतर गुरू व शिष्य यांचा संवाद श्लोक ५०-४७९ या श्लोकात दिलेला आहे. गुरूचा उपदेश ऐकल्यानंतर शिष्याची स्थिती कशी असेल, हे श्लोक ४८०-४८१ मध्ये कथन केले आहे. त्यानंतर ४८२-५२० यांमध्ये आपली स्थिती कशी झाली, हे शिष्य वर्णन करून सांगतो. त्यानंतर गुरू पुनः शिल्याला श्लोक ५२९-५७६ मध्ये उपदेश करतो. त्यानंतर जीवन्मुक्त झालेला शिष्य गुरूला सोडून निघून जातो. (५७७) आणि गुरूही पृथ्वीवर भ्रमण करू लागतो (५७८). त्यानंतर श्लोक ५७९ सांगतो की, येथे गुरू-शिष्य संवादरूप आत्मज्ञान सांगितले आहे. नंतरचे श्लोक ५८०-५८१ हे समारोपात्मक, उपसंहारवजा आहेत. त्यांतील अंतिम (५८१) या श्लोकात शांकर भारती(’शंकराचे’, शंकराचार्यांची वाणी, वचन, विवेचन) असा वापरून, प्रस्तुतचा विवेकचूडामणिग्रंथ शंकराचार्यांनी रचला, असे सुचविलेले दिसते.

अध्यारोप आणि अपवाद यांची पार्श्वभूमि  :

           
विवेकचूडामणिहा ग्रंथ केवलाद्वैत सांगणारा आहे. हा अद्वैतवाद समजावून सांगण्याची पद्धत अशी होती : प्रथम अध्यारोप आणि अपवाद सांगितला जाई. त्यानंतर ब्रह्म हे एकमेव अंतिम सत्य-तत्त्व आहे, हे गुरू शिष्याला पटवून देई. त्यानंतर गुरू तत्त्वमसिया वाक्याचा अर्थ समजावून सांगे. तो कळल्यवर मीच ब्रह्म आहेअशी शिष्याची खात्री पटे आणि मग ब्रह्म हे सत्य आहे, जग हे मिथ्या आहे आणि जीव म्हणजे ब्रह्म आहे, हे तीन सिद्धान्त शिष्याला समजून येत.

           पण प्रस्तुत ग्रंथात या पद्धतीने विषयाची मांडणी केलेली नाही, तर वाचकाला अध्यारोपक्रिया माहीत आहे, असे गृहीत धरलेले आहे, आणि ते प्रारंभीच्या १९, २० आणि २८ या श्लोकांवरून कळून येते. म्हणून ती प्रक्रिया पार्श्वभूमी म्हणून प्रथम जाणून घेणे आवश्यक ठरते. म्हणून ती प्रक्रिया येथे तपशीलवार वेदान्तसार या ग्रंथाच्या आधारे यापुढे दिली आहे.

           अध्यारोप म्हणजे अध्यास. अध्यास म्हणजे जे जसे नाही, तसे ते वाटणे/मानणे’. उदा. जमिनीवर वेडीवाकडी पडलेली रज्जू ही अंधूक प्रकाशात साप वातली. या उदाहरणात जी रज्जू साप नाही, ती साप वाटली. म्हणजे येथे रज्जूवर सर्पाचा अध्यास/अध्यारोप झाला. बरोबर असाच प्रकार ब्रह्म आणि जग यांच्या बाबतील होतो. ब्रह्म हे न कळल्याने म्हणजे ब्रह्माच्या अज्ञानाने ब्रह्मावर जगाचा अध्यारोप म्हणजे अध्यास होतो. हा अध्यारोप काही विशिष्ट पद्दतीने आणि क्रमाने होतो आणि ब्रह्मावर जग दिसू लागते. ही सर्व प्रक्रिया पुढीलप्रमाणे घडते.

१) अज्ञानाची उपाधी : प्रथम ब्रह्माला अज्ञानाची उपाधी येते. उपाधी म्हणजे ती गोष्ट जिच्यामुळे दुसर्‍या एखाद्या पदार्थाला मर्यादा आली, असे वाटते अथवा त्या पदार्थाचे स्वरूप बदलले आहे, असे भासते. उदा. घटामुळे आकाश हे मर्यादित होऊन लहान असे घटाकाश झाले असे वाटते. येथे घटाने आकाशाला मर्यादा आली असे भासत असल्याने, घट ही आकाशाची उपाधी ठरते. तसेच पांढर्‍याशुभ्र श्पटिकाजवळ लाल रंगाचे फूल ठेवले की तो स्फटिक लाल रंगाचा वाटू लागतो. येथे लाल फुलाने स्फटिकाचे स्वरूप बदलले असे वाटत असल्याने, पाल फूल ही श्पटिकाची उपाधी होय. ब्रह्माला येणार्‍या अज्ञान या उपाधीमुळे या दोन्ही गोष्टी घडतात.

          
ब्रह्माला ज्या अज्ञानाची उपाधी येते, ते अज्ञान सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांनी युक्त आहे. या अज्ञानाकडे व्यष्टी आणि समष्टी या दोन्ही दृष्टिकोनांतूप पाहता येते. व्यष्टी ही अनेक असते, तर व्यष्टींच्या समूहरूपाने असणारे समष्टी एकेच असते. जसे, अनेक वृक्षांनी वन बनते. वनातील प्रत्येक वृक्ष ही व्यष्टी आहे, ते वृक्ष अनेक आहेत. या अनेक वृल्षांच्या समूहाने वन बनते, ते समष्टी आहे आणि ते एक आहे.
   
अज्ञानात जे तीन गुण आहेत, ते कमीजास्त होऊ शकतात. त्यांतील एखादा गुण प्रधान होऊन बाकीचे दोघे गौण होतात. अज्ञानसमष्टी ही शुद्ध सत्त्वगुण प्रधान असणारी असते. ही अज्ञान-समष्टी ही ब्रह्माना/शुद्ध चैतन्याला उपाधी म्हणून आली की त्या चैतन्याला ईशवर असे नाव दिले जाते आणि हा ईश्वर सर्वज्ञ, सर्वेश्वर, अंतर्यामी आणि जगाचे कारण बनतो आणि या ईश्वराची उपाधी असणारी जी अज्ञानसमष्टी आहे, तिला कारणशरीर, आनंदमय कोश, सुषुप्ती आणि स्थूल-सूक्ष्म-प्रपंच-लय-स्थान असे म्हटले जाते. अज्ञान-व्यष्टीमध्ये मलिन सत्त्वगुण प्रधान असतो. ही अज्ञान व्यष्टी ब्रह्माला/शुद्ध चैतन्याला उपाधी म्हणून आली की त्या चैतन्याला प्राज्ञ अशी संज्ञा दिली जाते. हा प्राज्ञ अल्पज्ञ, अनीश्वर इत्यादी असतो आणि या प्राज्ञाची जी अज्ञान-व्यष्टी ही उपाधी, तिला कारणशरीर, आनंदमय कोश, सुषुप्ती आणि स्थूल-सूक्ष्म-प्रपंच-लय-स्थान असे म्हटले जाते.

२) अज्ञानाच्या दोन शक्ती : ब्रह्माला उपाधी म्हणून येणार्‍या अज्ञानाजवळ (१) आवरणशक्ती, आणि (२) विक्षेपशक्ती - अशा दोन शक्ती आहेत. अज्ञान हे स्वतःच्या आवरणशक्तीने ब्रह्माला आवरण घालते आणि आवरण पडलेल्या ब्रह्मावर विक्षेपशक्तीने आकाश इत्यादी प्रपंच म्हणजे विश्व निर्माण करते. म्हणजे असे - तमोगुण प्रधान असणारे, विक्षेपशक्तीने युक्त असे अज्ञान ही उपाधी असणार्‍या शुद्ध चैतन्यापासून आकाश, आकाशातून वायू, वायूपासून तेज, तेजापासून जल आणि जलामधून पृथ्वी या क्रमाने आकाश इत्यादी सूक्ष भूते उत्पन्न होतात. या तमोगुणप्रधान अज्ञानात सत्त्व आणि रज हे गुण कमी प्रमाणात का होईना असतातच आणि अज्ञानातील हे सत्त्व, रज आणि तम हे तीन गुण आकाश इत्यादी सूक्ष्म भूतांत उतरतात. वेगळ्या शब्दांत सांगायचे झाल्यास चैतन्याच्या/ब्रह्माच्या/आत्म्याच्या अधिष्ठानावर तमःप्रधान अज्ञानातून आकाश इत्यादी सूक्ष्म भूते उत्पन्न होतात. ही सूक्ष भूते इंद्रियांना ग्राह्य नसल्याने, ती सूक्ष्म आहेत, असे म्हटले जाते. या सूक्ष भूतांत पंचीकरण प्रक्रिया झालेली नसल्याने त्यांना अपंचीकृतभूते असे म्हणतात. या सूक्ष अपंचीकृत आकाश इत्यादी भूतांपासून एका बाजूने सूक्ष्म शरीरे निर्माण होतात आणि दुसर्‍या बाजूने त्यांच्यात पंचीकरण होऊन स्थूल अशी आकाश इत्यादी पाच महाभूते उत्पन्न होतात.

३)  सूक्ष्म शरीरांची उत्पत्ती : आकाश इत्यादी सूक्ष्म भूतांत असणार्‍या सत्त्व या गुणाच्या अंशापासून शोत्र, त्वचा, डोळा, जीभ आणि नाक ही पाच ज्ञानेंद्रिये उत्पन्न होतात. शोत्र इत्यादि इंद्रिये ही जगातील शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध या विषयांच्या ज्ञानाची साधने असल्याने त्यांना ज्ञानेंद्रिये असे म्हटले जाते.     आकाश इत्यादी सूक्ष्म भूतांतील रजोगुणाच्या अंशापासून वाचा, हात, पाय, गुद आणि उपस्थ निर्माण होतात. ही इंद्रिये कर्म करीत असल्याने त्यांना कर्मेंद्रिये असे म्हटले जाते.

          
आकाश इत्यादी सूक्ष भूतांतील सत्त्वगुणाच्या अंशाच्या परस्पर मिश्रणाने मन आणि बुद्धी हे उत्पन्न होतात.

          
प्राण, अपान, उदान, समान आणि व्यान हे पाच प्राण आकाश इत्यादी सूक्ष्म भूतांतील रजोगुणाच्या अंशाच्या परस्पर मिश्रणाने बनतात.

          
वर सांगितलेली पाच ज्ञानेंद्रिये, पाच कर्मेंद्रिये, पाच प्राण, मन आणि बुद्धी मिळून होणार्‍या सतरा घटकांनी सूक्ष्म शरीर बनते.

          
सूक्ष्म शरीरातील काही घटकांनाच कोश असे नाव दिले जाते. पाच प्राण आणि पाच कर्मेंड्रिये यांच्या समूहाला प्राणमय कोश म्हणतात. पाच ज्ञानेंद्रिये व मन यांच्या समुदायाला मनोमय कोश ही संज्ञा दिली जाते. विज्ञानमय कोश या शब्दात विज्ञान म्हणजे बुद्धी असा अर्थ होतो. शरीर-समष्टी ही उपाधी असण्यार्‍या चैतन्याला हिरण्यगर्भ अथवा सूत्रात्मा असे म्हणतात, तर सूक्ष्म शरीर-व्यष्टी ही उपाधी असणार्‍या शुद्ध चैतन्याला तैजस असे नाव दिले जाते.

४)  स्थूल महाभूतांची उत्पत्ती : आकाश इत्यादी सूक्ष्म भूतांत पंचीकरण ही केवलाद्वैत वेदान्तातील हक महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. आकाश इत्यादी पाच सूक्ष्म भूते एकेमेकांत कोणत्या पद्धतीने मिसळतात आणि त्यांच्या संयोगाने स्थूल महाभूते उत्पन्न होतात, हे सांगण्याचे काम या पंचीकरण प्रक्रियेने होते.

५)  पंचीकरण प्रक्रिया  :  ही पंचीकरण प्रक्रिया अशी सांगितली जाते -

(
अ)  आकाश, वायू, तेज, जल आणि पृथ्वी यांतील प्रत्येक सूक्ष्म भूत हे एक एकक (unit) आहे, असे मानावयाचे.

(
आ)  मग प्रत्येक सूक्ष भूताचे दोन समान भाग करावयाचे. जसे, आकाश १ = १/२ आकाश + १/२ आकाश, याचप्रमाणे वायू, तेज, जल आणि पृथ्वी.

(
इ)   नंतर प्रत्येक सूक्ष्म भूताच्या पहिल्या अर्ध्या भागाचे चार समान भाग करावयाचे. म्हणजेच १/२ ला ४ ने भागले की १/८ भाग होतो. त्यानुसार

१/२ आकाश  =  १/८ आ + १/८ आ + १/८ आ + १/८ आ
१/२ वायू     =  १/८ वा + १/८ वा + १/८ वा + १/८  वा
१/२ तेज     =  १/८ ते +  १/८ ते + १/८ ते + १/८ ते
१/२ जल     =  १/८ ज + १/८ ज + १/८ ज + १/८ ज
१/२ पृथ्वी    =  १/८ पृ + १/८ पृ + १/८ पृ + १/८ पृ 

(
ई)  त्यानंतर प्रत्येक सूक्षम् भूताचा उरलेला १/२ भाग हा स्वतःला सोडून इतर चार सूक्ष्म भूतांच्या प्रत्येक १/७ भागाशी जोडून द्यावयाचा. असे केली की त्यांच्या संयोगाने एकेक स्थूल महाभूत निर्माण होते. या स्थूल महाभूतालाच पंचीकरणाने बनलेले पंचीकृत स्थूल महाभूत म्हणतात. ही प्रक्रिया अशी घडते

१/२ आ + १/८ वा + १/८ ते + १/८ ज + १/८ पृ = पंचीकृत स्थूल आकाश १
१/२ वा + १/८ ते + १/८ ज + १/८ पृ + १/८ आ = पंचीकृत स्थूल वायू १
१/२ ते + १/८ ज + १/८ पृ + १/८ आ + १/८ वा = पंचीकृत स्थूल तेज १
१/२ ज + १/८ पृ + १/८ आ + १/८ वा + १/८ ते = पंचीकृत स्थूल जल १
१/२ पृ + १/८ आ + १/८ वा + १/८ ते + १/८ ज = पंचीकृत स्थूल पृथ्वी १

(
उ)  पंचीकृत भुतालाच स्थूल अथवा महाभूत म्हणतात. 

(
ऊ)  प्रत्येक पंचीकृत भूतात पाचही सूक्ष्म भूताम्चे अंश उतरतात तथापि, ज्या पंचीकृत भूतात ज्या सूक्ष्म भूतांचे अंश जास्त असतात त्या भूताचे नाव त्या पंचीकृत भूताला दिले जाते. जसे वरील प्रक्रियेत पंचीकृत आकाश १ मध्ये १/२ अंश हे इतर भूतांच्या अंशांपेक्षा जास्त आहेत. म्हणून त्याला पंचीकृत आकाश असे म्हटले जाते. याचप्रमाणे पंचीकृत वायू इत्यादी अन्य भूतांच्या बाबतीत जाणावे.

५)  स्थूल देह उत्पत्ती  :  आकाश इत्यादी स्थूल महाभूतांच्या परस्पर संयोगाने सर्व अचेतन / जड ब्रह्मांडे बनतात. त्यांच्या विशिष्ट संयोगापासूनच अंडज, स्वेदज, जारज आणि उद्‌भिज्ज अशी चार प्रकारची स्थूल शरीरे उत्पन्न होतात आणि त्या शरीरांच्या वाढीला उपयुक्त असे अन्न, पाणी इत्यादी निर्माण होतात.

          
या स्थूल शरीरांची उपाधी ही शुद्ध चैतन्याला येते. स्थूल शरीर-समष्टी ही उपाधी असणार्‍या चैतन्याला विराट्/वैश्वानर असे नाव दिले जाते, तर स्थूल शरीर-व्यष्टी ही उपाधी असण्यार्ऽआ चैतन्याला विश्व हे नाव देतात.

६)  पाच कोश  :  मागे सांगितल्याप्रमाने सूक्ष्म शरीरात तीन कोश असतात आणि कारण शरीर म्हणजे आनंदमय असे म्हटले जाते. आता, स्थूल शरीरालाच अन्नमय कोश असे म्हणतात. अशा प्रकारे अन्नमय कोश, प्राणमय कोश, मनोमय कोश, विज्ञानमय कोश आणि आनंदमय कोश असे पाच कोश सिद्ध होतात.

७)  तीन अवस्था  :  कारण, सूक्ष्म आणि स्थूल शरीरांची समष्टी आणि व्यष्टी या उपाधी चैतन्याला येत असल्याने, या चैतन्याच्या संदर्भात जागृति, स्वप्न आणि सुषुप्ति अशा तीन अवस्था मानल्या जातात.

८) समष्टी आणि व्यष्टी शरीरांच्या उपाधीअंती शुद्ध चैतन्याला दिली जाणारी नावे, कोश आणि अवस्था हे कोष्टकाद्वारे पुढील प्रमाणे सांगता येतात -

कोष्टक १  :  समष्टी दृष्टिकोनातून

शरीर         कोश        अवस्था        चैतन्याला दिले जाणारे नाव

कारण       आनंदमय      सुषुप्ति               ईश्वर 
              
प्राणमय
सूक्ष्म      !  मनोमय        स्वप्न              हिरण्यगर्भ/सूत्रात्मा 
             
विज्ञानमय
स्थूल        अन्नमय       जागृति              विराट/वैश्वानर

कोष्टक २  :  व्यष्टी दृष्टिकोनातून

शरीर         कोश        अवस्था        चैतन्याला दिले जाणारे नाव

कारण       आनंदमय      सुषुप्ति               प्राज्ञ  
              
प्राणमय
सूक्ष्म      !  मनोमय        स्वप्न              तैजस  
             
विज्ञानमय
स्थूल        अन्नमय       जागृति              विश्व 

अशी ही अध्यारोपाची सामान्य कल्पना आहे.

अपवाद

   
निर्गुण ब्रह्मावर/शुद्ध चैतन्यावर अध्यारोप/अध्यास होऊन लौकिक सृष्टी दिसू लागते, भासू लागते. पण अध्यारोप/अध्यास हा खोटा, कल्पित असल्याने दिसणारे सर्व दृश्य जग मिथ्या असून निर्गुण ब्रह्म/शुद्ध चैतन्य हे एकमेव एक अद्वितीय सत्य-तत्त्व आहे, असे अपवादाच्या द्वारा सांगितले जाते.

या ग्रंथाची काही वैशिष्ट्ये -

१)  येथे अध्यारोप प्रक्रिया स्वतंत्रपणे सांगितली नाही.
२)  पंचीकरण प्रक्रियेचा खुलासा नाही.
३)  ब्रह्म, आत्मा, परमात्मा, परतत्त्व असे शब्द अंतिम सत्य-तत्त्वाचा निर्देश करण्यास वापरले आहेत. तर देहाच्या उपाधीत सापडलेल्या परम तत्त्वासाठी प्रत्यग्, प्रत्यगात्मा असे शब्द वापरले आहेत.
४)  आत्मा/ब्रह्म यांचा निर्देश करण्यास कधी कधी वस्तू असा शब्द वापरला आहे.
५)  आत्मा/ब्रह्म यांचे वर्णन करताना अनेकदा अनेक शब्द अथवा शब्दसमूह यांची पुनरुक्ती झाली आहे.